 |
| (Foto: Jelle Vermeersch) |
In zijn nieuwste boek, De Neoliberale
Strafstaat, maakt politiek filosoof Bleri Lleshi het proces van 30 jaar
neoliberaal beleid. Volgens de Albanese
Brusselaar maalt de politiek niet langer om armoedebestrijding, maar
enkel om criminaliteit. En dat is geen rechts privilege: "in vijf jaar
steeg de Brusselse armoede met 10 procent. Dank u, Parti Socialiste!"
"Zij drongen de overheid zo ver mogelijk
terug," legt Lleshi uit. "Alles moest wijken voor de vrije markt en privatiseringen, en
alle voordelen waren voor de rijke klassen. Onder president Reagan gingen de
belastingen voor de rijke Amerikanen van 70 naar 28%. Vandaag zien we het resultaat: de
ongelijkheid blijft maar toenemen."
Hoe komt die strafstaat daar dan bij kijken?
LLESHI: "Doordat rechts zoveel mogelijk bespaart op de vangnetten van
sociale bescherming, verzeilen steeds meer mensen in armoede en marginaliteit.
Maar in plaats van zich iets van die armoede aan te trekken, kiezen
neoliberalen voor een strafstaat die enkel de symptomen van die armoede, zoals
criminaliteit, bestrijdt. De strafstaat controleert, disciplineert en straft minderbegoede
mensen liever dan voor hen te zorgen. Door hen in gevangenissen te steken, door
ze met camera's in de gaten te houden, en door GAS-boetes uit te delen voor het
minste kwaad. In een fel afgeslankte staat is dat de enige manier waarop
politici nog hun tanden kunnen laten zien."
Waaruit leidt u af dat ook België zo'n strafstaat
is geworden?
LLESHI: "Kijk naar Molenbeek: dat staat in Vlaanderen bekend als een 'no
go zone', maar daar heb je ook ongelooflijk grote sociale en economische
problemen. 40% van de Molenbeekse jongeren is werkloos, er is een schooluitval
van 25%, en meer dan de helft van de Molenbekenaars heeft recht op sociale
huisvesting, maar krijgt die eenvoudigweg niet. En waarin investeren politici?
2 miljoen euro in camerabewaking! In Antwerpen is het trouwens niet veel beter:
daar wordt de komende jaren enorm bespaard op sociaal beleid, maar pompt het
bestuur wel miljoenen in GAS-ambtenaren, extra politiemensen en alweer
camera's. Dát is de neoliberale strafstaat in actie."
In uw boek noemt u Antwerps schepen Liesbeth
Homans zelfs 'het treffende
voorbeeld van de neoliberale strafstaat'.
LLESHI: "Zij is zogezegd schepen voor Sociale Zaken, wat is er sociaal
aan 1140 mensen in de sociale sector ontslaan? Ondanks kondigde ze nog aan dat
ze Facebook wou gebruiken om sociale fraudeurs op te sporen. Er zouden mensen
zijn die met hun sociale uitkering van het OCMW naar Marokko vliegen. Maar zo'n
ticket kost tegenwoordig amper 25 euro! Is dat dan de grote fraude die met
grove middelen moet bestreden worden? Terwijl de fraude in het bedrijfsleven
zoveel groter is! Kijk
naar de zaak rond Omega Diamonds: zij kochten een fraudeproces van 2,2 miljard
af met een boete van amper 160 miljoen euro."
Volgens N-VA-ondervoorzitter Ben Weyts is België
helemaal niet zo asociaal als u laat uitschijnen. Onze sociale
zekerheidsuitgaven zijn de laatste jaren gestegen van 44 naar 75 miljard euro.
LLESHI: "De nood is dan ook groot, vooral bij de pensioenen. Ik weet dat
de N-VA liever meer zou snoeien in die sociale zekerheid, maar die mensen
hebben zich jarenlang kapot gewerkt om van een pensioen te kunnen genieten.
Voor mij is het vanzelfsprekend dat zij de eersten zijn die recht hebben op die
sociale zekerheid."
Het gaat om meer dan pensioenen. We hebben een
systeem met leeflonen, minimumlonen, zelfs de werkloosheidsuitkeringen zijn
niet beperkt in de tijd. Dat laatste vind je nergens anders ter wereld. Dan
valt het toch mee met dat neoliberale België?
LLESHI: (blaast) "Oké, het is hier niet zo erg als in de Verenigde
Staten of het Verenigd Koninkrijk. Maar we gaan wel die richting uit. Als er
morgen een rechtse regering met N-VA komt, mag je er zeker van zijn dat we hier
binnen de kortste keren onderbetaalde mini-jobs hebben, naar het voorbeeld van
Duitsland. Terwijl de Duitsers dat systeem net aan het afbouwen zijn: daar
beseft de minister van Werk dat mensen met een mini-job maar liefst 68 jaar
lang zullen moeten werken om een volwaardig pensioen te krijgen. Dat is pas
hardcore neoliberalisme: werken tot je bijna letterlijk doodvalt."
Populisme
Niet enkel de N-VA vindt dat er nogal veel vet aan
de welvaartsstaat hangt. Veel besparingen in de sociale sector komen van een
socialistische minister van Werk: Monica De Coninck.
LLESHI: "De SP.A van De Coninck draait mee in het neoliberale systeem. Zij
tekende voor de verlaging van de werkloosheidsuitkeringen, terwijl die nu al onder
het bestaansminimum zitten. Wat dat betreft scoort België trouwens slechter dan
heel wat andere West-Europese landen. Het is hier dus niet bepaald allemaal
rozengeur en maneschijn."
De Coninck ziet het net als een manier om
werklozen te activeren. Je kan ze niet blijven doodpamperen met uitkeringen.
LLESHI: (zucht) "Maar wáár ga je die dan activeren? In wegwerpjobs? Uitzendarbeid?
Vandaag heb je per vacature 32 Brusselaars die klaarstaan om die baan in te
vullen. Bij vacatures voor laaggeschoolden zijn dat er zelfs 112. Er zijn
gewoon niet genoeg jobs!"
Bij de VDAB, waar ze bijna verdrinken in de
knelpuntberoepen, zullen ze het graag horen.
LLESHI: "In Brussel zijn heel wat van die knelpuntvacatures al ingevuld. Dan zegt men al
gauw dat die werklozen maar in de Brusselse Rand moeten solliciteren, maar
onderzoek van de ULB heeft al aangetoond dat het een mythe is dat daar wél
banen zouden zijn voor laaggeschoolden. Ook daar vragen werkgevers vooral
hoogopgeleiden."
De wereld is natuurlijk groter dan Brussel. Een
beetje mobiliteit zou geen kwaad kunnen.
LLESHI: (wuift weg) "Ik denk echt dat er een zware overschatting is van
het aantal knelpuntberoepen. En dan nog: om mensen echt te activeren, moet je
ze goed en op maat begeleiden.
Daarvoor moeten het federale en regionale beleidsniveau samenwerken. Dat is
niet altijd evident. En dat is een van de redenen waarom de
arbeidsmarktsituatie in Brussel zo rampzalig is."
Als u betwijfelt dat er genoeg jobs zijn, moet u
opgezet zijn met de kiescampagnes van CD&V, SP.A en Open VLD. Zij beloven
respectievelijk 30.000, 45.000 en 100.000 extra jobs.
LLESHI: "Dat is gewoonweg onrealistisch populisme. Waar gaan ze die jobs
halen? Die programma's krijgen trouwens volle bak kritiek uit de academische
wereld: ook professoren zeggen dat ze mensen voor de gek houden. Zulke beloftes
maken middenin een crisis
terwijl je elk jaar het record van de faillissementen verbreekt en steeds meer
bedrijven ons land verlaten, dat is gewoon niet serieus."
Om die bedrijven hier te houden, stellen die
partijen een fikse lastenverlaging voor.
LLESHI: "Maar die bedrijven betalen al ontzettend weinig belastingen! En
het ligt ook niet aan de hoge loonkosten waarmee Open VLD, N-VA, of
werkgeversorganisaties VBO en VOKA ons om de twee dagen mee om de oren slaan.
Ze vertrekken gewoon omdat ze elders meer voordelen krijgen."
Hoe zou u die bedrijven dan hier houden?
LLESHI: "Helaas kan dat enkel met regelgeving op Europees niveau. Dat is
net het probleem: onze politici hebben veel minder macht dan wij denken. Dat
komt door allerlei privatiseringen van overheidsdiensten en door de ongelooflijke macht van een
kleine elite van grote multinationals, die zelf de pen vasthouden bij nieuwe wetten. Als
de ArcelorMittals en Fords van deze wereld niet krijgen wat ze willen, zeggen
ze ciao, en zijn ze weg. Daar heeft noch Elio Di Rupo, noch Bart De Wever iets
tegen in te brengen."
Weg met 'allochtonen'
Als jongerenwerker begeleidt u zelf jongeren die
maar geen job vinden. Wat geven zij als voornaamste reden voor hun
werkloosheid?
LLESHI: "Het grootste probleem is natuurlijk dat de meerderheid
laaggeschoold is. Maar vaak heeft het ook te maken met racisme en discriminatie
op de arbeidsmarkt. Volgens cijfers van het Europese statistiekenbureau
Eurostat zijn er bijna nergens in Europa zoveel werkloze migrantenjongeren als
in België. Dat
geldt voor laag- én hooggeschoolden. Dat zegt toch genoeg?"
Zijn Vlamingen dan zo racistisch? Zou Geert
Wilders' 'minder Marokkanen'-speech hier ook werken?
LLESHI: "Ik denk dat dat verhaal intussen versleten is. Het Vlaams
Belang heeft die plaat lang gedraaid - ze zijn ook veroordeeld voor racisme -
maar intussen zijn ze hopeloos geworden. Dat wil niet zeggen dat er geen
probleem is: ook in het onderwijs en op de huizenmarkt is er veel
discriminatie. Maar het beleid neemt geen harde maatregelen. Daarmee stuur je
een fout signaal: eigenlijk is dat racisme niet echt een probleem."
U kwam
zelf op uw 18e hierheen, spreekt vlekkeloos Nederlands en zit niet
verlegen om jobs. Wat doet u dan anders dan werkloze migrantenjongeren?
LLESHI: "Als je ouders en omgeving je als kind ondersteunen, word je vanzelf een
sterker mens. Maar 1 op 3 Brusselaars leeft thuis in armoede. Dan krijg je veel
minder kansen. Daarom heb je mensen nodig die je steunen. Dat probeer ik te
doen als jongerenwerker. Niet dat ik het armoedeprobleem of de
jongerenwerkloosheid in Brussel eigenhandig ga oplossen, maar ik vind het
belangrijk dat we als samenleving ook mensen die het moeilijk hebben helpen.
Dat betekent niet dat je geen verantwoordelijkheid moet opnemen. De vraag is
eerder: hoeveel verantwoordelijkheid kan je aan? Ik kan vandaag meer dragen dan
iemand van mijn leeftijd die werkloos is en zijn middelbaar niet afmaakte. Maar
bedrijven die hier miljoenen- of miljardenwinsten scheppen, kunnen toch nog
veel meer dragen? Waarom wijzen we hen niet op hun verantwoordelijkheid? Als we
die last allemaal delen, maken we veel meer kans om die mensen uit de problemen
te helpen."
N-VA-kamerlid Zuhal Demir, zelf van Turkse origine
en de dochter van een mijnwerker, vindt nochtans dat Vlaanderen genoeg kansen
biedt aan jongeren met een migratieachtergrond. "Je moet gewoon uit die
slachtofferrol stappen en de kansen grijpen," zegt ze.
LLESHI: "Dat soort praat is heel ergerlijk, omdat het gewoonweg niet
waar is. Als je weet dat duizenden Brusselaars niet naar school of naar de
crèche kunnen gaan wegens plaatstekort, of dat meer dan 30% van de kinderen in armoede wordt
geboren, over welke kansen heb je het dan? Het is niet omdat een aantal mensen
het maken, dat de mogelijkheden effectief voor het grijpen liggen. Zo'n
discours is volslagen nonsens. Voor de migrantengemeenschap is het dan ook
dubbel pijnlijk als iemand als Zuhal Demir zoiets zegt dan als pakweg Liesbeth
Homans of iemand van Vlaams Belang dat doet."
Net omdat zij dezelfde achtergrond heeft?
LLESHI: "Inderdaad. En omdat de mensen die dat discours willen verkopen
dan kunnen zeggen: zie je wel, als je wil, dan maak je het. Dan worden de
racisme-, discriminatie- en armoedeproblemen gewoon van tafel geveegd. Maar zo
gaat het vaak: je moet blijkbaar hard te keer gaan tegen je eigen mensen om het 'te maken'. Bij de politie is het
niet anders: agenten met een migratieachtergrond treden vaak veel zwaarder op
tegen mensen van hun eigen gemeenschap dan andere politiemensen. Want als je
dat niet doet, word je geviseerd door je collega's: dan ben je te mals."
In hoeverre draagt het afschaffen van een woord
als 'allochtoon', zoals de stad Gent vorig jaar deed, bij tot het wegwerken van
racisme?
LLESHI: "Ik sprak sowieso al nooit over 'allochtonen'. Dat het niet meer
gebruikt wordt, is dus een goeie zet, maar de problemen blijven wel nog steeds
bestaan."
Net daarom: het lijkt wel een rondje voor de
galerij.
LLESHI: "Met het afschaffen van een woord, los je de problemen inderdaad
niet op. Kijk maar naar De Morgen: het is niet omdat ze het woord 'allochtoon'
geschrapt hebben, dat ze hun berichtgeving naar een beter niveau hebben kunnen
tillen. Die rel rond die racistische foto van Barack Obama was bijvoorbeeld
schandalig. Reden te meer om te focussen op structurele oplossingen voor de problemen, en
niet louter op woorden."
Robocop
Eén van de symptomen van de strafstaat waartegen u
in uw boek van leer trekt, is de toename van het aantal camera's in het
straatbeeld. Voelt u zich bekeken?
LLESHI: "Ja. Ik vind dat een heel zorgelijke evolutie. Mensen zeggen mij
dat ze zich veiliger voelen als er camera's zijn, maar ik probeer hen de andere
kant te tonen. Ik woon al jaren aan het Flageyplein in Elsene, en heb hier,
behalve één schermutseling, nog nooit problemen gezien. Terwijl het plein elke
zomeravond stampvol zit. En toch heeft de huidige burgemeester een heleboel
camera's geïnstalleerd."
Beter voorkomen dan genezen, toch?
LLESHI: "Als men echt problemen wil voorkomen, zou men dat geld beter
investeren in armoedebestrijding dan in camera's. Die missen hun doel trouwens
compleet: in Engeland, het cameraland bij uitstek, leiden ze tot een oplossing
voor amper 3% van de roofovervallen.
Terwijl in de jaren '90 liefst 78% van het budget voor misdaadpreventie naar
camera's ging. Ook de hoofdinspecteur
van Scotland Yard zegt dat het cameraproject een volslagen fiasco is. Dan vraag
ik mij echt af waarom wij daar nu zo sterk in investeren."
"Je kan veel meer resultaten boeken met een
initiatief als nabijheidspolitie, zoals onlangs opgestart is in Sint-Gillis.
Die wijkagenten staan veel dichter bij de burger. Want dat is een van de
grootste frustraties van Brusselse jongeren: hun relatie met de politie. Dat
vinden ze nog erger dan racisme op de arbeidsmarkt en ongelijkheid in het
onderwijs. Ze voelen geen vertrouwen, geen respect. Ze voelen zich geviseerd."
Dat mes snijdt aan twee kanten: ook de
ordediensten klagen over een gebrek aan respect. In sommige Brusselse wijken
durft de politie zelfs geen voet meer zetten.
LLESHI: "Kijk, geweld tegen politiediensten valt niet te tolereren. Maar
er is ook een echt probleem met geweld van de politie zelf. Er zijn agenten die
in dienst gaan om Arabieren in elkaar te meppen, hé. En als burger sta je daar
volledig machteloos tegen. Want over dat politiegeweld heb ik minister van
Binnenlandse Zaken Joëlle Milquet (CDH, red.) nog met geen woord horen reppen.
Terwijl het belangrijk is dat de politie niet enkel een repressieve, maar ook
een sociale rol speelt. Als wij hier dadelijk ruzie krijgen, heb ik liever een
agent die komt bemiddelen dan eentje die denkt dat hij Robocop is."
U vaak Brusselse voorbeelden aan om de neoliberale
strafstaat te illustreren. De hoofdstad is nochtans aan notoir links bastion:
de PS zit er al 25 jaar in de regering.
LLESHI: "Kijk, ik wil absoluut niet meedoen met het demoniseren van de
PS voor alles wat er fout loopt in dit land. Dat is een vorm van bijzonder
vuile politieke oorlogsvoering die ik liever aan N-VA overlaat. Maar wil dat
zeggen dat er geen kritiek kan zijn op de PS? Verre van. De Brusselse PS
gedraagt zich allesbehalve links, en daar zullen ze ook op afgerekend worden
bij de volgende verkiezingen. Kijk naar hoe burgemeester Yvan Mayeur het loon
van Pascale Paraita als directrice van daklozenorganisatie SamuSocial
verdedigde. Die streek jaarlijks 200.000 euro op, maar Mayeur vond dat niet
eens een beetje overdreven. Is dat dan links? Is dat het socialisme waar de PS
voor wil staan? Je hoeft maar naar de laatste vijf jaar te kijken: in 2009
verkeerde 25% van de Brusselaars in armoede. Nu is dat 34%. Dát is het beleid waar de PS aan
meewerkt."
Dan kijkt u vast hoopvol naar de opmars van het
extreemlinkse PVDA/PTB.
LLESHI: "Ik ben hoopvol voor alle linkse krachten. Dat is ook nodig,
omdat het rechtse, neoliberale discours vandaag zo dominant is.
Sociaaldemocratische partijen als PS en SP.A zijn daar veel te ver in mee
gegaan. Wat mij betreft hebben de mensen recht op een constructief links
alternatief. Dat kan de democratie alleen maar ten goede komen. Maar als de
SP.A zich eindelijk duidelijk links durft te profileren, zal ik dat ook
toejuichen."
Zijn de Vlaamse socialisten bang om écht links te
zijn?
LLESHI: "De SP.A wil vooral aan de macht blijven, heb ik de indruk. Dat
is voor hen belangrijker dan idealen over solidariteit en herverdeling. Ze
mogen mij natuurlijk verrassen, maar ik vrees dat de huidige SP.A geen garantie
is om weg te gaan van de neoliberale koers die we momenteel in België varen.
Daarom is een echt links alternatief ook zo belangrijk, want ik denk niet dat
we nog lang in de status quo gaan blijven."
Is dat waarom u dit boek net voor de verkiezingen
uitbrengt?
LLESHI: "Ik wil de mensen gewoon wakker schudden. In Zuid-Europa wordt
moord en brand geschreeuwd omdat 30% van de mensen werkloos is sinds de crisis
losbrak. Maar in Brussel leeft een derde van de mensen al twee decennia in
armoede. Eerlijk gezegd: het mag een wonder heten dat de situatie hier nog niet
ontploft is. En met het huidige neoliberale beleid, zullen armoede en
ongelijkheid alleen maar toenemen. Het is simpel: dat kunnen we ons niet permitteren."
