 |
| (Foto: KU Leuven) |
Vergeet IS, fijn stof of bloeddorstige
panters: de gevaarlijkste killers ter wereld zijn onooglijk klein, en het is er
helemaal het seizoen voor. Terwijl het ebolavirus ferm huis houdt in
West-Afrika, eist in Vlaanderen de griep zijn jaarlijkse slachtoffers. En het
slechtste nieuws? Voorlopig is er geen remedie tegen. "En toch is er
hoop," zegt viroloog Marc Van Ranst. "Maar dan moet de overheid
budgetten vrijmaken." (6 februari '15)
Op het bureau van Marc Van Ranst (49) in het UZ
van Leuven staat een doos tissues. Toch viel Vlaanderens bekendste viroloog nog
niet ten prooi aan de wild woekerende griep in Vlaanderen. "Ik ben al
sinds 2009 griepvrij," zegt Van Ranst opgetogen. In die periode leidde hij
als regeringscommissaris de strijd tegen de Mexicaanse griep. "Weinigen weten het, maar toen heb ik
zelf drie dagen met de Mexicaanse griep gesukkeld. Sindsdien bleef ik
gevrijwaard, al is dat op zich niet zo spectaculair. Het is een misverstand dat
iedereen elk jaar griep krijgt, en bovendien laat ik me vaccineren. Als je in
een ziekenhuis werkt, is dat een logische beslissing."
Voor anderen heeft griep tragischer gevolgen. Eind
januari overleed in Ingelmunster een 11-jarig meisje aan de gevolgen van griep,
en jaarlijks sterven 500.000 mensen ten gevolge van het virus. Hoe kan het dat
mensen in 2015 nog aan zo'n banale ziekte overlijden?
VAN RANST: "Griep, banaal? Wij roepen niet op tot vaccinatie voor een simpele
verkoudheid, hé. Griep is ernstig. In ons taalgebruik spreken we vaak van 'een
grieperig gevoel', maar dat gaat doorgaans om een doodgewone verkoudheid. Als
het influenzavirus je te pakken heeft, ben je een paar dagen volledig buiten
strijd, en voel je je een week echt slecht. Als het sneller voorbij is, was het
geen griep."
Het enige wat de huisarts het meisje in
Ingelmunster voorschreef, was een beetje druivensuiker. Kan je dan helemaal
niets beginnen tegen griep?
VAN RANST: "Als de levensbedreigende griep eenmaal toeslaat, kan je er
niets meer aan doen. Je kan enkel proberen uitzieken. Als je allerlei remedies
probeert, duurt het een week. En anders: zeven dagen."
Intussen is de officiële epidemiedrempel
overschreden: op zeven dagen consulteerden meer dan 140 mensen op 100.000 hun
huisdokter met griepsymptomen.
VAN RANST: (wuift weg) "Och, die drempels maken totaal niets uit. Het is
niet bepaald dat we de para's op straat kunnen zetten tegen de griep. En of je
nu ziek wordt op het begin of aan het eind, je bent even ziek. Het enige dat we
weten is dat een griepperiode in ons land ongeveer tien weken duurt."
Dit jaar slaat de epidemie wel erg wil om zich
heen. Is er een nieuwe, agressievere variant opgedoken?
VAN RANST: "In de pers spreekt men vaak van 'de Amerikaanse griep', maar
die term slaat nergens op. Er worden wel meer mensen ziek, maar de griep die nu
de ronde doet is net dezelfde als alle voorbije jaren, en je wordt er even ziek
van."
Met dat verschil dat het griepvaccin dit jaar niet
werkt tegen deze griep.
VAN RANST: "Dat klopt. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO, red.) heeft zich
dit jaar mispakt van griepvariant. Maar het merendeel van de bevolking is
sowieso onbeschermd, want we vaccineren amper 20 procent van de Belgen. Dat
maakt het verschil dus niet tussen een grote en een kleine epidemie."
Wat dan wel?
VAN RANST: "Dat weten we niet. Wetenschappers hebben zich kapotgezocht om
griepepidemies aan temperaturen en luchtvochtigheid te linken, zonder
resultaat. We weten wel dat na een jaar met heel weinig griep - zoals vorig
jaar - er vaak een jaar met meer griep volgt, omdat mensen dan minder weerstand
hebben."
Hoe kan het dat zo'n vaccin verkeerd samengesteld
wordt?
VAN RANST: "Elk jaar in februari bekijkt de WHO welke griepvirussen de
ronde deden. Die steken ze dan in het volgende vaccin. Maar tussen februari en
september, wanneer de griep opnieuw opduikt, blijft dat virus veranderen. En
één keer om de tien jaar evolueert het verder dan gedacht, en gokt men
verkeerd. Niemand die daar iets aan kan doen: c'est la vie. Maar dat betekent
niet dat het vaccin volslagen nutteloos is: de mensen die opgenomen worden of
zelfs sterven aan griep zijn zelden de gevaccineerden."
Als zelfs vaccins geen soelaas bieden: is er iets
dat je kan doen om de griep te vermijden?
VAN RANST: (laconiek) "Ja: je als kluizenaar verschansen in een of ander
bos. Wanneer je geen andere mensen tegenkomt, garandeer je dat je ook geen
griep krijgt."
"Met gezond verstand kom je al ver. Je handen
regelmatig wassen, bijvoorbeeld. En als mensen eindelijk zouden beseffen dat je
beter thuisblijft als je echt ziek bent, zou dat ook al een fikse verbetering
zijn. Maar dat zit niet in onze volksaard. In België kijken we vol bewondering
als Jef toch werkt ondanks zijn griepje. Maar hij doet wel maar voor de helft
zijn werk, en maakt al de rest ziek! De heroïek daarvan ontgaat mij
volkomen."
Politieke moed
Terwijl we de meeste bacteriën gemakkelijk de baas
kunnen, lijken veel virussen zonder vaccin nog steeds onverslaanbaar. Vanwaar
dat verschil?
VAN RANST: "Bacteriën leven buiten de mens om: die vermenigvuldigen
zichzelf met hun eigen machinerie. Virussen teren op menselijke cellen, dus als
je daar een stok in de wielen steekt heeft dat ook een effect op ons lichaam in
de vorm van bijwerkingen. Maar met genoeg tijd en geld lukt dat wel. In de
jaren '80 was HIV nog een doodsvonnis, maar nu volstaat het om één pil per dag
te nemen om door te kunnen gaan onder impact op je levensverwachting. Ik heb er
zelfs goede hoop op dat HIV uitgeroeid kan worden, maar dan is vooral preventie
belangrijk: met voldoende scholing, een deftige basisgezondheidszorg en
infectiebesef kom je al een heel eind."
Tot die tijd blijft HIV wel het virus met het
hoogste sterftecijfer.
VAN RANST: "Samen met de malariaparasiet en de tuberculosebacterie vormt
HIV inderdaad de Grote Drie: zij zijn samen verantwoordelijk voor 10% van de
wereldwijde sterfte. Maar wanneer je alle vaccinonderzoekers naar die drie
ziekten zou samenbrengen, heb je met een middelgrote aula in Gasthuisberg al
meer dan genoeg. Het blijft een ver van ons bed-show, want de meeste gevallen
komen voor in Subsaharaans Afrika. Vaak hangt de financiering van onderzoek ook
af van de goodwill van filantropen zoals Microsoft-baas Bill Gates. Stel dat hij
plots besluit zijn centen in opera te pompen, dan vallen al die programma's op
hun gat, want de overheid is er niet om de steken op te rapen. Kijk maar naar
het Belgische budget voor onwikkelingssamenwerking: dat is minuscuul in
vergelijking met de problemen die er zijn. Terwijl dat reële gevolgen heeft:
een derde van de kinderen wereldwijd heeft geen toegang tot de noodzakelijke
basisvaccinaties."
Met als gevolg: 1,5 miljoen kinderen jonger dan
vijf die jaarlijks sterven.
VAN RANST: "En dat terwijl je maar één miljard nodig hebt om voldoende
vaccins aan te kopen. Dat heet dan veel geld te zijn, maar als een bank overkop
gaat, is een paar miljard plots niets onder vrienden. (scherp) Eén miljard, dat
is wat wij in Europa uitgeven aan ijscrèmedessertjes op vier dagen. Dat men dus
niet komt aandraven met het argument dat er geen geld voor is. Het enige dat
ontbreekt is politieke moed. (op dreef) Hoeveel kost de oorlog tegen IS, denk
je? Een miljard per week? Terwijl het aantal slachtoffers van IS zelfs niet te
vergelijken valt met het aantal doden dat valt door infectieziekten. Die zijn
even dood hé, maar over die zieken wordt niet gebabbeld, omdat ze minder
spectaculair zijn."
Kindervaccinaties zijn ook 68 keer duurder
geworden dan 10 jaar geleden. Artsen Zonder Grenzen wees met een beschuldigende
vinger naar de farmareuzen: die zouden de winst in eigen zakken steken.
VAN RANST: "Die farmabedrijven moet je inderdaad controleren, maar je hebt
ze wel nodig, want Artsen Zonder Grenzen kan zelf geen geneesmiddelen
produceren. Je moet ook niet flauw doen: de beenhouwer snijdt uw vlees ook niet
omdat hij u graag ziet, maar omdat hij daar winst op kan maken."
"Toch is het niet zo dat farmabedrijven geen
verantwoordelijkheidsbesef hebben. Vaccins produceren is niet bepaald de meest
lucratieve business: het is erg ingewikkeld. Sommige firma's worden dergelijk
gezeur dan ook stilaan beu. Neem nu dat ebolavaccin waar men nu zo koortsachtig
naar zoekt: daar verdienen ze geen rotte euro mee. Het gaat vooral om eer- en
verantwoordelijkheidsgevoel."
Dat verantwoordelijkheidsgevoel ontstond wel pas
toen ebola ook voor het Westen dichterbij kwam.
VAN RANST: "Dat is één reden, ja. Maar tussen 68 en 2013 stierven ook
minder dan 70 mensen per jaar aan ebola. Zeventig! Wie maakt zich daar druk
over? Zo'n uitbraak is telkens spannend, maar totaal niet belangrijk op
wereldvlak. Zelfs nu 10.000 mensen sterven aan ebola - 40 keer meer dan bij de
grootste uitbraak ooit - gaan in dezelfde periode een miljoen mensen ten onder
aan HIV, TBC en malaria. Hoe vreemd het ook klinkt: het is máár ebola."
Een ziekte met een sterftecijfer van 50% is toch
geen lachertje?
VAN RANST: "Natuurlijk niet, maar de écht gevaarlijke ziekten zijn diegene
die overdraagbaar zijn via de luchtwegen, zoals tuberculose, griep of SARS (een
longvirus dat begin jaren 2000 meer dan 700 levens eiste, red.). Ik wil gerust
op een vliegtuig naast iemand met ebola zitten, hoor: als je daar af blijft, ga
je dat nooit krijgen."
Overbevolking
In hoeverre speelt de mensheid met zijn eigen
leven als het op virussen aan komt? In 2011 ontwikkelden Nederlandse
onderzoekers een streng vogelgriep die overdraagbaar was tussen mensen. Zoiets
kan desastreus aflopen.
VAN RANST: "Dat klopt, maar je walst heus niet zomaar binnen in zo'n lab.
Niet dat ik dat een nuttig onderzoek vond - die onderzoekers wilden vooral
tonen wat ze allemaal wel konden. Maar echt door de mens gecreëerde virussen
zijn er vooralsnog niet, omdat dat nu eenmaal moeilijk is. Zelfs bestaande
virussen in grote hoeveelheden aanmaken is niet eenvoudig: de mannen van IS
gaan niet in een of andere grot plots een virologielaboratorium bijeen
toveren."
Nochtans kreeg Syriëcorrespondent Harald Doornbos
in augustus een IS-laptop in handen waar plannen op stonden voor een builenpestinfectie.
VAN RANST: (wuift weg) "Geef mij een uurtje op het internet en ik snor je
dezelfde informatie op. Dat was een samenraapsel van artikels, geen groots
plan. Ik sluit niet uit dat terrorisme met virussen kan, maar het is niet
efficiënt. Om slachtoffers te maken leent een kalasjnikov zich nog steeds beter
dan een ebolavirus."
Als ik u hoor, lijkt het allemaal wel mee te
vallen met die virussen. Terwijl de wereld om de haverklap in rep en roer staat
voor een nieuwe pandemie.
VAN RANST: "Het is een misverstand dat de wereld gevaarlijker geworden is op
vlak van ziekten. Virussen komen niet méér dan vroeger voor, met uitzondering
van de nieuwe ebola-epidemie, die toevallig voorkwam in verstedelijkt gebied.
Het enige wat veranderde is onze capaciteit om infecties op te sporen en dat
nieuws te verspreiden."
"Wat wel een rol speelt is overbevolking. Dat
zorgt dat infectieziekten meer kans hebben dan 10.000 jaar geleden, toen we in
kleine stammetjes leefden die elkaar enkel tegenkwamen om te vechten. Als toen
een virus opdook, werd zo'n stam gewoon gedecimeerd, en dan was het probleem
ook opgelost."
In de 14e eeuw gebeurde dat op een iets
grotere schaal, toen de builenpest een vierde van de wereldbevolking wegveegde.
Kan zo'n pandemie nu nog?
VAN RANST: "Dat is zeker niet uitgesloten. Het zou bijvoorbeeld
catastrofaal zijn als een virus als SARS, met een mortaliteit van 20 procent,
zich agressief over de hele wereld begint te verspreiden. Er zijn nu eenmaal
virussen die een bepaalde soort kunnen uitroeien - vraag dat maar aan de
konijnen in Australië. Maar toch overleefde daar 1 procent het myxomatosevirus,
en daarna deden ze wat konijnen doen: de populatie terug op peil brengen. Zo
zie je maar: voor alles is een oplossing."
Als we op die manier de aarde moeten herbevolken,
kan het nog prettig worden na zo'n pandemie.
VAN RANST: (lacht) "Misschien wel. Maar laat ons toch hopen dat het niet
nodig is."
