 |
| (Foto: scientias) |
Na het Midden-Oosten en Oekraïne krijgt ook
België de komende maanden zijn eigen kleine Apocalyps te verwerken. Afgaande op
de onheilspellende berichten uit de energiesector, gaat het licht deze winter
namelijk onverbiddelijk uit. De regering beweert vooralsnog alles onder
controle te hebben, maar energie-experts hebben daar hun twijfels over.
"Hoe dan ook: we moeten de broeksriem aanhalen". (30 augustus '14)
Een verdwenen hangslot. Dat zette de zo al
behoorlijk wankele bevoorradingszekerheid van ons land voor de komende winter
helemaal op losse schroeven. Begin augustus werd de smeeroliekraan in de
kerncentrale van Doel 4 ontgrendeld, waardoor 65.000 liter smeerolie
wegstroomde van de turbine, die oververhit raakte en bruusk stilviel - met
zware schade tot gevolg.
Intussen heeft het parket nog altijd het raden
naar wie de kerncentrale saboteerde, en voor uitbater Electrabel blijft het
koffiedik kijken hoe lang de reparatie zal duren - laat staan hoe duur die zal
uitvallen. Maar één ding is alvast duidelijk: Doel 4, goed voor een
energieproductie van 1.039 megawatt, raakt niet meer hersteld voor 31 december.
Dat was meteen het sein voor netbeheerder Elia en
de federale regering om alle hens aan dek te slaan, want het verlies van Doel 4
blijkt de druppel
die de emmer van de energieonzekerheid doet overlopen. Eerder dit jaar moesten
Doel 3 en Tihange 2 namelijk nog de deuren sluiten omdat experts scheurtjes in
de reactorwanden vaststelden. Ook die zijn we minstens tot 2015 kwijt, waardoor
liefst een derde van de Belgische energiecapaciteit uit roulatie is, net voor
de barre wintermaanden aanbreken. En zo worden de kerncentrales, die lang
gezien werden als de ruggengraat van de Belgische energiebevoorrading, plots
onze achilleshiel. En wordt pijnlijk duidelijk hoe lamentabel het Belgische
energiebeleid is.
Worstcasescenario
Telkens in de laatste jaren geruchten opdoken over
nakende duisternis in Belgenland, werden die weggewuifd door de politiek. Maar
nu ruim 3.000 megawatt aan energiecapaciteit van het net verdwijnt, komt een
black-out wel erg dichtbij. Op piekmomenten in de winter stijgt het
energieverbruik immers al snel naar 12.000 megawatt, en die capaciteit kunnen
we zonder onze kerncentrales - en op donkere, windstille avonden zonder zonne-
en windenergie - nooit realiseren. Bijkomend probleem: bij die omstandigheden
hebben ook buurlanden Nederland en Frankrijk, waar we normaal een groot deel
van onze piekstroom halen, geen overschot.
Toch benadrukt netbeheerder Elia samen met de
federale overheid dat er van paniek geen sprake is, en dat u dus nog niet als
een razende om een stroomgenerator moet hollen. Nieuwbakken staatssecretaris
voor Energie Cathérine Fonck (CDH) deed er tijdens een inderhaast samengeroepen
Energiecommissie in de Kamer samen met haar partijgenoot van Binnenlandse Zaken
Melchior Wathelet alles aan om te bewijzen dat de regering niet op improvisatie
aangewezen is.
Zo hadden Fonck en Wathelet twee gascentrales uit
pensioen gehaald, goed voor 850 megawatt extra capaciteit - al moesten ze
meteen grif toegeven dat ze dan nog ruim 1.000 megawatt te kort komen tijdens
vraagpieken, een mankement dat ze volledig toeschreven aan de onverwachte sabotage
van Doel 4. Daarom presenteerden ze ook een afschakelingsplan, waarbij
landelijke gebieden tijdelijk zonder stroom worden gezet om de vraagpiek uit te
vlakken.
Vooral Wathelet klopt zich daarover op de borst: "zonder dat
plan zou er pas echt een catastrofe dreigen. Dan zouden we helemaal moeten
improviseren. Nu zijn we voorbereid." Al wordt dat natuurlijk een schrale
troost wanneer u deze winter met een breiwerkje naast een olielamp zit.
Ook UGent-professor milieu-economie Johan Albrecht
vindt de maatregelen van de regering-Di Rupo weinig meer dan een doekje voor
het bloeden. "Dat Doel 4 zou uitvallen, had niemand kunnen voorzien. Zo'n sabotagedaad
kan je de regering moeilijk aanwrijven. Maar voor die scheurtjescentrales is
het een heel ander verhaal. Die kwestie sleept intussen al meer dan een jaar
aan - en het is ook niet de eerste keer dat die reactoren stilliggen voor
herstellingen. De overheid wist al langer dat er alarmbelletjes rinkelden in
die centrales, en dat het onzeker was of en wanneer die terug online zouden
komen. Wathelet had dus al lang kunnen inzetten op manieren om die 2.000
verloren megawatt te compenseren."
En het blijkt dat gebrek aan structurele
maatregelen dat ons nu in een penibele situatie brengt, waarvan niemand zeker
weet hoe erg het wordt. "Het gaat er allemaal vanaf hangen hoe intens de
winter is," zegt Albrecht. "Een graad kan een enrom verschil maken,
en kan bepalen of er een black-out komt of niet."
Bye Bye Vaatwas
Het afschakelingsplan van Wathelet en Fonck moet
vooral black-outs vermijden. Bij zo'n ongecontroleerde stroompanne vallen
verkeerslichten uit, werken internet- en gsm-diensten niet langer, staan
treinen stil, liggen bankautomaten in panne en geeft de centrale verwarming er
de brui aan. Voor sommige bedrijven zijn de gevolgen nog minder fraai: voedsel
en medicijnen opgeslagen in koelinstallaties kunnen bederven, en bij
veebedrijven bestaat het risico dat dieren langzaam stikken in hun stallen
doordat de ventilatie wegvalt.
Daarom kiest de overheid voor zogenaamde
brown-outs, gecontroleerde afkoppelingen van landelijke gebieden. Een goeie
keuze, volgens energie-expert André Jurres, oprichter van het
groene-energiebedrijf NPG Energy. "Ik denk dat we zo een algemene
black-out kunnen vermijden. Netbeheerder Elia zal er ook alles aan doen om de
verbruikspieken zoveel mogelijk af te vlakken, bijvoorbeeld door de bevolking op te
roepen om tussen vijf en acht 's avonds zo weinig mogelijk elektriciteit te
verbruiken."
Als het niet volstaat om uw vaatwasser, wasmachine
en droogkast aan de kant te laten staan, gaat Elia over tot 'structurele'
besparingen zoals het uitschakelen van de wegverlichting, en pas als dan nog
steeds een stroomtekort dreigt, volgt de tijdelijke afkoppeling van bepaalde
gemeenten. Valt het dan allemaal nog mee?
"Ik denk dat je die uitdrukking niet meer kan
gebruiken," reageert Jurres. "Als je ziet hoe weinig antwoorden
politici in de voorbije weken op het energievraagstuk hebben kunnen bieden, kan
je niet zeggen dat het al bij al nog meevalt. Eigenlijk moeten ze toegeven dat
ze niet weten wat ze in de toekomst moeten doen. En als het een strenge winter
wordt zoals die van twee jaar geleden, wordt het erg spannend om toch nog
voldoende energiezekerheid te voorzien. Hoe dan ook: ik zie voor deze winter geen
maatregelen meer mogelijk om nog voor extra capaciteit te zorgen. We zullen met
z'n allen de broeksriem moeten aanhalen op vlak van energie."
Russisch gas
De
brown-outs mogen dan wel wenselijker zijn dan black-outs,
een zegen voor de economie zijn ze nog steeds niet. Het Federale Planbureau
berekende dat het eerste uur van een nationale stroompanne onze economie al 120
miljoen euro per uur kan kosten. Het inspireerde zowel CD&V als Groen om te
vragen naar schadevergoedingen voor getroffen
bedrijven, "omdat het de verantwoordelijkheid van de overheid is om
iedereen van stroom te voorzien."
Johan Albrecht is daar sceptisch over. "Als
er nu een lokale stroompanne optreedt, gaat ook niemand schadeclaims indienen.
Het zou ook bijzonder moeilijk zijn om een precieze schuldige aan te wijzen.
Alleszins: ik maak mij meer zorgen om de imagoschade die ons land
onvermijdelijk zou oplopen. Na een paar black-outs zullen internationale
investeerders ook twee keer nadenken vooraleer ze België een positief economisch
klimaat toeschrijven. Dus eigenlijk moeten we alle mogelijke maatregelen nemen
om dat soort zaken te vermijden."
Politici en experts gingen dan ook naarstig op
zoek naar oplossingen op korte termijn, maar die bleken stuk voor stuk
onhaalbaar. Het voorstel van SP.A-minister van Consumentenzaken Johan Vande
Lanotte om de gascentrale in het Nederlandse Maasbrecht aan het Belgische net
te koppelen? Praktisch onmogelijk voor 2019, door een lange procedureslag. Een
nieuwe gascentrale neerpoten bij Dilsem-Stokkem? Die bouw duurt drie jaar. De
centrales van Ruien en Luik terug activeren? De sites zijn al doorverkocht.
Zelfs simpelweg extra stroom importeren uit het
buitenland blijkt geen soelaas te kunnen brengen: de hoogspanningslijnen van
ons land laten een maximale import toe van 3.500 megawatt - een capaciteit die
we op gemiddelde winterdagen nu al vlotjes bereiken. Tot overmaat van ramp
blijkt onze invoercapaciteit zelfs gehandicapt door een explosie in de
transformatorcentrale van Monceau-Sur-Sembre in maart, waardoor ons land de
komende winter minder stroom zal kunnen invoeren vanuit Frankrijk.
"Bovendien is meer importeren vanuit het
buitenland geen goeie strategie op de lange termijn," schat Jurres in.
"We zijn nu al erg afhankelijk van olie en gas, en de samenwerking met
landen als Libië, Saudi-Arabië of Rusland voor die brandstoffen loopt niet
altijd van een leien dakje."
Koude Oorlog-technologie
Het toont allemaal aan hoe kwetsbaar de Belgische
energievoorraad is zonder onze kerncentrales. "En toch was het een goeie
zaak dat de regering-Verhofstadt in 2003 besloot om uit kernenergie te stappen,
omdat die technologie nog dateert uit de tijd van de Koude Oorlog. Op termijn
was dat niet meer houdbaar."
Het probleem blijkt zich dan ook niet zozeer te
situeren bij de kernuitstap zelf, maar bij de manier waarop daar nadien mee
omgegaan werd. "In 2003 ging de overheid ervan uit dat de geliberaliseerde
energiemarkt wel vanzelf zou zorgen voor een technologie die de kerncentrales
kon vervangen. Men heeft het dus allemaal zijn beloop gelaten, zonder voor een
specifieke strategie te kiezen."
De regering-Verhofstadt werkte namelijk nooit een
energieplan uit, en bovendien stond in het regeerakkoord dat de kernuitstap
herzien kon worden indien er niet meteen voldoende alternatieven waren. Het
gevolg: elektriciteitsproducenten aarzelden om te investeren in andere vormen
van energie, zoals gascentrales of hernieuwbare energiebronnen.
Dat kwam de overheid niet eens zo slecht uit: hoe
graag ze ook de groene speld op hun hoed wilden steken, de nucleaire taks van
500 miljoen euro per jaar die ze kreeg van Electrabel was een mooi toetje voor
de begroting, en dus had de regering er alle belang bij dat de kerncentrales zo
lang mogelijk open bleven. In 2007 gingen men zelfs nog een stap verder, toen
de regering-Van Rompuy besliste de kernuitstap verder achteruit te schuiven
naar 2025.
"Doordat men die kerncentrales langer open
hield, bleef de energie maar komen," weet André Jurres. "Met als gevolg dat de
elektriciteitsprijs op de stroombeurs erg laag bleef. Zo laag dat andere vormen
van energie niet meer rendabel bleken. Zo hebben we een achterstand opgebouwd
van meer dan een decennium, waarbij eigenlijk geen enkele strategische keuze
gemaakt is voor nieuwe technologie of toekomstgericht denken. Hopelijk komt het
besef dat men nu dringend vaart moet maken snel. Want dat is het grote drama
van het Belgische energiebeleid: men heeft meer dan 12 jaar lang geen
duidelijke keuzes gemaakt op energievlak."
Dat bleek ook uit de overmatige subsidiëring van
hernieuwbare energie, naast het openhouden van de kerncentrales. "Dat
zorgde ervoor dat gascentrales volledig uit de markt werden geduwd, en dat ze
dan ook gesloten werden. Een cruciaal probleem, want hernieuwbare energie is
slechts een deel van het verhaal. Als er geen wind of zon is, heb je namelijk
andere technologieën nodig die garanderen dat de lamp blijft branden. En daar
ontbreekt het ons momenteel aan."
Met andere woorden: de overheid heeft in het
voorbije decennium verzuimd voldoende buffers in te bouwen voor de
productiecapaciteit. Als er dan een dominosteentje valt, komt het hele systeem
al gauw in gevaar. En dat probleem is op korte termijn moeilijk op te lossen.
Een nieuwe centrale?
Ironisch genoeg komt de optie "meer kernenergie"
daardoor plots weer op tafel te liggen. N-VA stelde zelfs voor om voluit te
gaan voor de bouw van een nieuwe kerncentrale. Nucleaire installaties
garanderen nu eenmaal een solide, continue productie die niet afhankelijk is van
de weersomstandigheden
volgens de partij.
Toch is daar veel scepsis rond. Zo blijkt het
bijzonder moeilijk om
een nieuwe centrale te bouwen. De enige twee Europese reactoren in aanbouw, in
het Finse Olkiluoto en het Franse Flamenville, blijken organisatorische
miskleunen. De Franse centrale valt met een kostprijs van 8,5 miljard euro dubbel zo
duur uit als begroot. De Finse ligt dan weer hopeloos achter op schema: normaal
moest die open gaan in 2009, maar nu staat de opening ten vroegste gepland voor
2018. Intussen verliest de nucleaire sector overal ter wereld terrein: volgens
het World Nuclear Status Report 2014 is het globale aandeel van kernenergie
gedaald tot 10,8 procent, tegenover 17,6 procent in 1996.
Ook Johan Albrecht vindt een nieuwe kerncentrale
geen goed idee. "Gegeven de lage marktprijzen op dit moment haalt niemand
het nog in zijn hoofd om een nieuwe kerncentrale te bouwen. Of je moet het doen
zoals in het Verenigd Koninkrijk, waar men de bouwer een prijsgarantie biedt, wat betekent
dat ze hun product gedurende 35 jaar mogen verkopen aan het dubbele van de
huidige marktprijs. Als dat hier gebeurt, zou iedereen op zijn achterste poten
gaan staan."
Dan maar teruggrijpen naar de oude centrales? De
federale onderhandelaars zouden momenteel overwegen de sluiting van Doel 1 en
2, die gepland staat voor 2015 uit te stellen, en er kan bijvoorbeeld ook
geïnvesteerd worden in de herstelling van de scheurtjescentrales en het
gesaboteerde Doel 4.
André Jurres ziet dat niet zitten. "Het slaat
nergens op om nog eens honderden miljoenen te investeren in een centrale die 40
jaar oud is, en stamt uit de tijd van de Koude Oorlog. We gieten nu al genoeg budget in een
bodemloze put, terwijl we dat geld beter hadden kunnen investeren in een slim
netwerk. Anders maak je opnieuw de fout van 2003. Bovendien: in theorie is het
voorzien dat de kerncentrales allemaal stoppen tegen 2025. Dat zou ons dus
voldoende tijd moeten geven om iets nieuws op te bouwen. Maar dan moeten we wel
nu meteen beginnen met een langetermijnvisie uit te bouwen."
Bovendien is het zeer de vraag of de oude
reactoren überhaupt gerepareerd kunnen worden. Uitgelekte tests zouden
uitwijzen dat de reactorwanden zodanig verzwakt zijn dat ze de straling van de
reactorvaten nog onvoldoende aankunnen. Dat weet ook Jurres. "Niemand kan
daar een zinnig woord over zeggen, behalve het Federaal Agentschap voor
Nucleaire Controle (FANC). En zij hebben gezegd dat ze het pas binnen een
aantal maanden zouden weten. Maar de recente ontwikkelingen zullen geen goed
gedaan hebben aan het imago van kernenergie bij het grote publiek."
De broeksriem blijft strak
Rijst de vraag: hoe moet het dan wel verder?
"Op korte termijn lijkt het onvermijdelijk om extra te investeren in
gascentrales," zegt Albrecht. "Op die manier kan je voldoende backupcapaciteit
bieden voor hernieuwbare energie. Maar als je als overheid investeerders wil
overtuigen om nog gascentrales te bouwen, zal je hen een vergoeding moeten
betalen." Subdisies dus, zoals de sector van de hernieuwbare energie er
heeft gekregen. "Dat is natuurlijk een dure oplossing die ook betaald
wordt door de consument aan het einde van de rit, maar jammer genoeg: er is
geen goedkope oplossing in dit verhaal."
Ook 100% hernieuwbare energie is geen utopie
volgens de energieprofessor. "Biomassacentrales, zoals diegene die eind
2017 in de haven van Gent geïnstalleerd zal worden met een vermogen van 200
megawatt, kunnen in de toekomst misschien de plaats van gascentrales innemen.
Dat is ook een vorm van hernieuwbare energie, waarbij je hout en agrarisch
afval verbrandt, en net zoals bij gascentrales hebben biomassacentrales het
voordeel van de flexibiliteit: je kan ze aanzetten als je ze nodig hebt. En dat
is cruciaal, want met wind en zon alleen ga je de klus niet kunnen klaren. Als
die er niet zijn, heb je gewoonweg niets."
Toch is het vooral die kaart die de overheid
getrokken heeft. "In het geval van windenergie begrijp ik dat wel,"
zegt Albrecht. "want we hebben toch wel veel windpotentieel aan de kust.
Maar als je ziet dat onze grootste energiepiek altijd op een winteravond valt
moet je vaststellen dat zonnepanelen eigenlijk totaal geen bijdrage meer
leveren. Maar blijkbaar vond men dat argument niet belangrijk genoeg in de tijd
dat men massaal zonne-energie ging promoten."
Was dat een foute inschatting? "Misschien
heeft men daar wel een stuk in overdreven," zegt Albrecht. "Maar het
probleem blijft het gebrek aan een overkoepelende visie. Men dacht: het loopt
wel vanzelf los met die hernieuwbare energie. Maar men heeft er te weinig op
geanticipeerd dat met die steun ze de gascentrales uit de markt duwden."
En als dat besef er nu nog niet is, zal dat niet
lang meer uitblijven, volgens Albrecht. "Als er deze winter echt
black-outs zich voordoen, denk ik dat de politiek toch anders gaat beginnen
kijken naar hoe we bezig zijn met ons energiesysteem. Vroeger moest het zo
groen mogelijk zijn, en dan keken we achteraf wel of het energiezeker was. Nu
gaat men misschien de omgekeerde rederening beginnen maken: eerst de zekerheid,
en dan maken we dat zo groen mogelijk."
André Jurres ziet het minder rooskleurig in. "Ik vrees dat
we nog 10 tot 12 jaar in deze situatie blijven zitten. Enkel als nu meteen
begonnen wordt aan een langetermijnvisie die zich uitstrekt over alle poriën
van de samenleving, kunnen we de sprong maken. Maar die transitie kan
gemakkelijk tien jaar duren - je haalt deze achterstand niet in op twee
jaar."
Dus we gaan nog even de broeksriem moeten
aanhalen? "Ik vrees van wel. Tenzij alle kerncentrales tegen volgende
winter terug online zijn, gaan we met z'n allen moeten letten op ons
energieverbruik. We gaan de pieken
moeten wegwerken. En vooral hopen op een zachte winter."
