 |
| (Foto: nieuwsblad.be) |
Houdt Het Belang Van Limburg sp.a-politica Hilde Claes een hand boven het hoofd in de Hazodi-affaire? Dat is de vraag die communicatiewetenschapper Frank Thevissen half september stelde op zijn blog. De Limburgse krant blijkt er alleszins een aparte mediastrategie op na te houden. "Op de redactie doen ze aan zelfcensuur"
Twee jaar na de spraakmakende Panorama-reportage over de graaicultuur in de Limburgse politiezone Hasselt-Zonhoven-Diepenbeek (Hazodi) blijft de zaak de media halen. Zo bleek begin september dat Hasselts burgemeester Hilde Claes (sp.a) in de nasleep van het schandaal in verdenking was gesteld wegens schriftvervalsing. Ze zou geknoeid hebben met de aanwezigheidslijst van een vergadering van het politiecollege, waardoor het leek alsof klokkenluidster Vera Vrancken akkoord ging met haar eigen degradatie.
Burgemeester Claes doet de hele kwestie af als een akkefietje, maar wat nu voor consternatie zorgt is dat Claes het politiecollege, dat zich met de zaak bezighoudt en waarvan zij voorzitter is, niet op de hoogte stelde. Gert Cockx, voorzitter van politievakbond NSPV, vroeg zich in De Morgen af of Claes nog voldoende geloofwaardigheid heeft als burgemeester en hoofd van de politie. "Als een politieambtenaar in verdenking wordt gesteld, wordt onmiddellijk een schorsing overwogen. Maar Claes heeft het maanden doodgezwegen voor het college. Terwijl ze als voorzitter nog tien maanden heeft opgetreden lastens de klokkenluiders!"
De primeur kwam van de Gazet van Antwerpen, die op 11 september berichtte over een verslag van een politieraad van 19 december 2012. Op die zitting, drie weken nadat Claes in verdenking werd gesteld, moest besloten worden of de politieraad zich burgerlijke partij zou stellen inzake een geval van schriftvervalsing. Het bewuste dossier was echter niet toegankelijk voor de raadsleden, waardoor ze niet wisten dat Claes een van de verdachten was in de zaak. Onder leiding van voorzitter Claes beslisten ze uiteindelijk zich geen burgerlijke partij te stellen. Met andere woorden: Hilde Claes stelde voor dat de raad zich geen burgerlijke partij zou stellen tegen… Hilde Claes.
Delicate informatie
Wat opvalt is dat de Antwerpse primeur over de bewuste politieraad niet overgenomen werd door zusterkrant Het Belang van Limburg. Voor lokale stukken hebben beide kranten, die deel uitmaken van de Concentragroep, nochtans een samenwerkingsakkoord. Vond het Belang van Limburg die belangrijke informatie dan niet relevant voor zijn lezers? "Dat die info belangrijk is, is uw taxatie, niet de mijne," laat HBVL-hoofdredacteur Ivo Vandekerckhove weten.
Feit is dat het GVA-nieuwsbericht 's ochtends ook op de website van HBVL verscheen, maar al snel werd verwijderd. "Kijk, GVA doet hun ding, en wij doen het onze. Daarmee willen we niet in een bepaald kamp terechtkomen, want wij brachten vorig jaar ook een evenwichtig dossier van 20 pagina's over die zaak. Ik vond het gewoon gek dat op onze website een artikel verscheen dat niet voortborduurde op wat in HBVL stond, maar op dat stuk van GVA. Er was geen kwade wil mee gemoeid: ik vond het alleen logisch dat er voor mijn lezer uniformiteit zou zijn."
Toch lijkt er meer aan de hand. In een interne Concentra-mail die in de handen kwam van communicatiewetenschapper en mediaconsultant Frank Thevissen stond te lezen hoe een webredacteur het artikel inderdaad op beide krantenwebsites plaatste, maar teruggefloten werd: "een HBVL-webjournalist wierp hierover bezorgdheid op, gezien de enorme gevoeligheid rond Hazodi. Daarom heb ik het artikel (tijdelijk) enkel op de GVA-website geplaatst. Graag hoor ik wat hiermee verder moet gedaan worden, kwestie van eventuele nieuwe conflicten te vermijden."
De 'uniformiteit van het dossier' lijkt dus een minder belangrijke rol te spelen. "Normaal zou je verwachten dat de status van delicaat dossier een redactioneel signaal is om een versnelling hoger te schakelen," zegt Frank Thevissen. "Zeker bij een lokale kwestie. Maar eigenlijk heeft GVA hier het beter gedocumenteerde stuk. Bij Het Belang functioneert die gevoeligheid blijkbaar net als een rempedaal."
"Dat vind ik onzin," zegt Vandekerckhove. "Als je echt zwaar wil tillen aan dat we in Hasselt onze eigen stukken brengen, denk ik dat je iets zoekt dat er niet is. In de Panorama-reportage over Hazodi werden wij ook al afgeschilderd als de slippendragers van Claes. Dat vind ik niet eerlijk. We willen net heel correct en juist informeren. Maar op bepaalde ogenblikken hadden we de perceptie wat tegen."
Zoals toen de krant in december 2012 veroordeeld werd voor het laattijdig publiceren van een recht van antwoord van de klokkenluiders. Of wanneer in de beruchte Hazodi-reportage politieraadslid Marianne Verbist (Onafhankelijk) vertelt dat journalisten onvermijdelijk op een muur stoten. "Als een plaatselijke journalist iets negatiefs wil schrijven over de stad, krijgt hij al snel een vermanend telefoontje. Zo gaat dat in zijn werk in Hasselt."
Steve Stevaert
"Ik heb nooit anders meegemaakt in de jaren dat ik daar werkte," zegt een bron die de redactie goed kent. "De krant dient vooral de belangen van de politieke en industriële machthebbers. Het valt op dat belangrijk nieuws nooit als eerste wordt uitgebracht door Het Belang. Zie bijvoorbeeld het verhaal rond de geldstromen van Chokri Mahassine (sp.a, red.) en Pukkelpop, en ook de initiële Hazodi-affaire. De redactie weet nochtans enorm veel, maar journalisten willen hun job niet in gevaar brengen door daarover te berichten."
Volgens de bron bij HBVL is de socialistische vinger in de pap een historische erfenis. "20 jaar geleden was de tweede man van de Limburgse socialisten de chauffeur van Willy Claes, Ernest Bujok. Toen hij in opspraak kwam in een schandaal waarvoor hij later werd vrijgesproken, werd hij aan de socialistische top vervangen door Steve Stevaert. Bujok werd overgeplaatst naar Concentra, en werd later directeur van TV Limburg. Zo heeft hij de politieke verrotting binnen die media in de hand gewerkt."
"Een tweede element is dat voormalige uitgever Peter Baert de schotten tussen redactie en directie heeft opgeheven. Zo heeft de sp.a-top ook een lijn naar binnen. Dat gebeurt ook op andere redacties, maar hier is het wel erg frappant. Sommige artikels mochten niet geschreven worden of werden voor publicatie uit de krant verwijderd. Of interviews werden stopgezet omdat Baert een boos telefoontje kreeg. Ook de huidige hoofdredacteur vormt geen sterke barrière. En als de chef je twee keer in de week op de vingers komt tikken, ga je vanzelf aan zelfcensuur doen. Anderzijds: als hij dat niet doet, kan hij de week erop misschien zelf inpakken."
"Daarnaast heeft iedereen op de redactie goeie connecties," klinkt het bij de HBVL-bron. "Er zijn onuitgesproken deals: als er echt nieuws is, klop je eerst aan bij Het Belang. In verkiezingstijd wordt dan een wederdienst bewezen met een mooi interview. Wie zich daar niet aan houdt, heeft het echter vlaggen: toen Frieda Brepoels (N-VA, red.) met een scoop naar een ander medium stapte, heeft ze een hele tijd niet meer in HBVL gestaan. En als je weet dat dat de meest gelezen krant is in Limburg…"
Lamgelegd
Maar de socialistische tentakels strekken zich ook uit bij andere media, zegt Frank Thevissen. "Steve Stevaert was een geweldige controlefreak was op vlak van communicatie en omgang met media. Hij probeerde alle kritische geluiden uit te schakelen. Het is een publiek geheim dat Ingrid Lieten een poulain is van Stevaert. Als je dan ziet dat de regionale nieuwsagenda, zoals nu met Hilde Claes in de Hazodi-affaire, plots een nationale toets krijgt, kan je vanzelf politieke druk op de media verwachten."
De banden tussen Claes en de partijtop lijken inderdaad opvallend. "Als Steve Stevaert me niet gevraagd had, had ik niet overwogen de stap naar de politiek te zetten," liet Hilde Claes ooit optekenen. Op haar dertigste kreeg ze een niet-verkiesbare plaats voor het Vlaams parlement, maar twee jaar later mocht ze alsnog haar opwachting maken in het Vlaams Parlement, als opvolgster van Lisette Croes. Voor liefhebbers van politieke stambomen: Croes is de moeder van Lieten.
"Het was straf hoe het nieuws van Claes' vermeende schriftvervalsing zich verspreidde," zegt Frank Thevissen. "Je hoorde enkel de advocaat van Hilde Claes aan het woord, die van een 'kleine administratieve vergissing' sprak. De overzijde hoorde je niet. Sven Mary, de advocaat van klokkenluidster Vera Vrancken, werd wel gecontacteerd, maar zijn reactie kwam nergens op antenne. Sta mij dan toe dat ik lichtjes wantrouwig word."
Het was niet de eerste keer dat de klokkenluiders monddood gemaakt leken te worden. Op 28 september 2012 was er een persconferentie van de klokkenluiders, die de dag erop in alle kranten stond. Maar op de VRT-kanalen - op tv, online, of op de radio - werd ze nergens vermeld. Bovendien raakte in oktober 2012 bekend dat een vervolgreportage op de Hazodi-affaire van Panorama-journalist Wim Van den Eynde geschrapt werd. "We zijn er aan begonnen, maar dat is zelfs niet tot in de fase van montage geraakt," zegt hij nu. "We hebben wat onderzoek gedaan, maar dan is dat lamgelegd. Waarom, dat zeg ik liever niet. Dat is te delicaat."
Van den Eynde deed er eerder wel zijn beklag over in een interne mail aan de VRT-hoofdredactie die in februari 2013 uitlekte. Daarin stond dat algemeen hoofdredacteur Luc Rademakers (die nu niet bereikt kon worden voor een reactie, red.) "not amused" was toen hij van de vervolgreportage hoorde. Die "extreme interesse" van Rademakers werd "erg opmerkelijk" genoemd. Het project werd afgeblazen, officieel omdat er niet voldoende basis was voor een reportage. De programmamakers hadden nochtans het gevoel "beet" te hebben.
Vernederend
Meteen staken geruchten de kop op. Ingrid Lieten zou actief gelobbyd hebben om de reportage van het scherm te houden. En de credentials van Rademakers werden opnieuw tegen het licht gehouden. Bij zijn aanstelling in 2011 gonsde het in de kranten immers van geruchten dat de VRT een figuur zocht die de nieuwsdienst opnieuw in de pas zou laten lopen. Rademakers kreeg al snel dat etiket opgekleefd. Met een carrière aan het hoofd van Metro en - jawel - Concentra had het nieuwe hoofd van de grootste nieuwsdienst van het land geen noemenswaardige audiovisuele ervaring. Concentrabestuurder Ernest Bujok - weer hij - gooide hem een bloemetje toe als "topdiplomaat, die gerust onderhandelingen zou kunnen leiden met Iran of Noord-Korea." Er werd ook gemeld dat de nieuwe baas zoete broodjes zou bakken met de Limburgse sp.a-top, en dat hij een logebroeder zou zijn van Steve Stevaert - wat Rademakers zelf ook toegaf.
Rademakers ging eerder al in de clinch met Van den Eynde. Die had in 2012 samen met Luc Pauwels het boek "De Keizer van Oostende" geschreven, waarin de handel en wandel van sp.a-kopstuk Johan Vande Lanotte onder de loep gehouden werd. Van zodra Vande Lanotte aan een tegenoffensief begon, distantieerde Rademakers zich van het boek, en plaatste hij beide onderzoeksjournalisten een tijdlang op "non-actief". Een "erg vernederende en kwetsende maatregel," schrijft Van den Eynde in de gelekte mail.
Van den Eynde maakt zich nu sterk dat de Hazodi-vervolgreportage toch relevant zou geweest zijn. "Een jaar na de eerste Hazodi-reportage werden de klokkenluiders die wij toen aan het woord lieten plots zelf beschuldigd van diefstal. We vroegen ons af of we hen verkeerd ingeschat hadden. Maar al snel verschoof de focus naar de onbarmhartige manier waarop ze werden afgemaakt in de media."
Vooral vanuit Hasselt is toen op een handige manier ingespeeld op hoe de media werken, zegt Van den Eynde. "Bij sommige media gaat het gewoon om een gebrek aan tijd om iets uit te zoeken. Bij Het Belang van Limburg kan je volgens mij spreken van onvervalste medeplichtigheid. Een voorbeeld: de politieraad in Hasselt beslist 's avonds laat, in een gesloten zitting, om naar de rechtbank te stappen tegen de klokkenluiders. Hoe kan het dan dat het bericht de dag erop in Het Belang van Limburg staat, en in geen enkele andere krant? Zonder dat de klokkenluiders weerwoord krijgen? Dat kan alleen als de journalist getipt is."
En dan gaat de mediacarrousel aan het draaien, weet Van den Eynde. "Andere media nemen dat over, tot met mondjesmaat reacties verschijnen van een totaal verraste Vera Vrancken, die alles ontkent. De politieraad ziet maanden later af van haar plan om naar de rechter te stappen, maar ondertussen stonden de klokkenluiders wel al die tijd als dief in de krant. Begin je dan maar eens te verdedigen. Dat is dus wat mij betreft een bewuste mediastrategie geweest, ja. Misschien wou Hilde Claes de nestbevuiler nog eens bevuilen, vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen, ik weet het niet."
De VRT stelde niet veel in het werk om de sp.a-politica dat te beletten, zegt Van den Eynde. "Vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen mag ze ook nog eens haar verhaal komen doen in de Zevende Dag. Maar dat was dan op voorwaarde dat er geen Panorama-ploeg haar zou overvallen met lastige vragen. Tja…"
Aarzelende redactie
Een oude kwaal die ook nu nog niet verholpen lijkt. Op de dag dat het nieuws over de vermeende schriftvervalsing van Claes alle krantenwebsites haalde, zat sp.a-voorzitter Bruno Tobback toevallig in de TerZake-studio. Maar Journalist Lieven Verstraeten vraagt hem niets over de fratsen van zijn partijgenote: het gaan enkel over de verkiezingen van 2014.
Een bron binnen de VRT bevestigt dat er soms geaarzeld wordt om bepaalde gevoelige, sp.a-gerelateerde onderwerpen aan te snijden. "Bijvoorbeeld in het verhaal van de spookthalys van Oostende naar Parijs. Daar was de VRT vrij mild voor Johan Vande Lanotte. Als een sp.a-kopstuk een trein waar hoop en al drie man op zit wil laten rijden voor 2 miljoen euro per jaar, vind ik dat we daar iets mee moeten doen. Maar we hebben dat toen aan de kranten gelaten."
Volgens Frank Thevissen dateert de toegenomen politieke druk van de jaren '90. "Tot dan werd alles in evenwicht gehouden door de verzuiling. Maar met het commerciële medialandschap kwam ook beïnvloeding mee. De VLD-top oefende bijvoorbeeld druk uit op Het Laatste Nieuws. In het geval van de VRT hoor je meer verhalen over de socialisten. De laatste jaren leveren ze dan ook de voorzitter van de mediacommissie (Philippe De Coene, red.) en de minister van Media, Ingrid Lieten. Zij is zeker in het geval van Hazodi de verbindingsofficier tussen Hasselt en Brussel, via Luc Rademakers. Ik viel dan ook van mijn stoel toen ik de eerste Hazodi-reportage zag. Ik had het niet meer voor mogelijk geacht bij de VRT. Maar ze werd uitgezonden in een overgangsperiode: Rademakers was pas aangesteld. Ik maak me sterk dat mocht Rademakers toen al ingewijd zijn als hoofdredacteur, wij die reportage ook nooit hadden gezien."
Het afvoeren van de Hazodi II-reportage leidde wel tot opschudding in het Vlaams Parlement. In oktober 2012 vroeg onder andere Bart Tommelein (Open VLD) om uitleg. Vera Vrancken verklaarde toen immers dat Mediaminister Ingrid Lieten een rol speelde bij de schrapping. Lieten ontkende de aantijgingen met klem. "Een kwakkel", "volledig uit de lucht gegrepen", "te hallucinant voor woorden", klonk het. En daarmee was de kous af.
"Dergelijke kritische vragen worden altijd afgeblokt in de commissie Media," zegt Frank Thevissen. "Het lijkt alsof de politieke wereld legt zich erbij neer legt. Ik hoor politici dikwijls zeggen dat als ze te zwaar tussenkomen in de commissie, zij telefoon krijgen van de VRT-hoofdredactie. Dat zijn geniepige intimidaties die bijna aan Das Leben der Anderen doen denken. Politici worden bang dat ze op de zwarte lijst van de VRT zouden belanden, en niet meer worden uitgenodigd."
"Als zo'n cultuur ook op een redactie heerst, ga je een bepaald type journalist aantrekken," weet Thevissen. "Eentje die bereid is om aan zelfcensuur te doen. Als dan regelmatig een voorbeeld gesteld wordt, zoals met de auteurs van De Keizer van Oostende, heeft dat een intimiderend effect. En dan hoef je niet meer te censureren: je weet dat je journalisten onder controle zijn."
