nootvandeleu

(Foto: xpats.com

RESEARCH// Tips voor de formateur // "Voer de onderhandelaars zat met whisky!"

Vlak na het feest van de democratie - verkiezingsdag - begint traditioneel het meest ellendige deel van het democratische proces: de regeringsvorming. En dat die in België nogal lang kan aanslepen, weet u sinds we er in 2010 541 dagen moesten op wachten. Als informateur Bart De Wever dus wil vermijden dat hij aan de slag blijft tot de koeien kunnen vliegen, kan hij maar beter leren van de technieken van zijn voorgangers.

Het Vlaamse Wetstraatjournalistengild loopt niet bepaald wild van regeringsformaties, en dat is een understatement. "Er is niets leuks aan dagenlang kamperen aan een gebouw waar politici alsmaar binnen en buiten wandelen en enkel korte, meestal nietszeggende quotes meegeven," zucht VRT-journalist Ivan De Vadder. Ook ervaren rotten als Johny Vansevenant (VRT Radio), Dirk Van den Bogaert (VTM Nieuws) en Gui Polspoel (ex-VRT en -VTM, nu Kanaal Z) denken bij formaties vooral aan eindeloos wachten.

"Op den duur ontstaat zelfs een soort Stockholmsyndroom," weet De Vadder. "Als er om 4u 's nachts plots een deur open gaat en een politicus plots oog in oog staat met een bos van camera's en microfoons, zegt die vaak iets onnozels, genre: 'ha, staan jullie hier ook nog?' En dan beginnen we allemaal te lachen. De situatie is dan ook behoorlijk absurd." Het is dus in het belang van de Wetstraatjournalisten dat De Wever een beetje vaart maakt, en daarvoor gunnen ze hem graag een blik in de trukendoos van zijn voorgangers.

 1. De nacht brengt raad 

DIRK VAN DEN BOGAERT: "In het huidige stadium van de onderhandelingen is het nog te vroeg, maar als de formatie vordert, kan je er donder op zeggen dat ze weer 's nachts gaan samenkomen voor ellenlange vergaderingen. Ik vraag me nog elke keer af waarom ze niet gewoon 's ochtends beginnen, maar dat is blijkbaar traditie. Politici moeten aan de buitenwereld kunnen tonen dat ze gevochten hebben tot de laatste snik."

JOHNNY VANSEVENANT: "Nachtelijk vergaderen heeft het voordeel dat je niet gestoord wordt, en dat je zeer geconcentreerd kunt werken. En het is ook een uitputtingsslag, waarbij fysieke sterkte een belangrijke rol speelt. Jean-Luc Dehaene (CD&V) was zo iemand die fysiek enorm sterk was, en die zelfs verontwaardigd reageerde als je hem vroeg of hij moe was. Of Guy Verhofstadt (Open VLD): hoe die dat deed om elke ochtend zo fris te zijn na een hele nacht vergaderen! Wij dachten dat hij een of ander middeltje genomen had om zo vitaal te zijn."

VAN DEN BOGAERT: "De echte toppolitici zijn daar nu eenmaal heel straf in. Mensen als Johan Vande Lanotte of Laurette Onkelinkx (SP.A en PS) hebben een ijzersterk gestel: die ga je niet snel uit vermoeidheid onder tafel babbelen. En Elio Di Rupo (PS) is ook iemand die heel goed voor zijn lichaam zorgt. Dat is fysiek een kraan. Die kan tegen een stootje."

VANSEVENANT: "Bart De Wever (N-VA) zegt nu dat hij tijdens de onderhandelingen van 2010 - nog voor zijn vermageringskuur - het fysiek soms vrij moeilijk had. Hij is zelfs ooit onwel geworden tijdens zo'n vergadering, en is dan moeten afgevoerd worden. Dat maakt het onderhandelingsproces ook niet bepaald gemakkelijker."

 2. Slaan en zalven 

DE VADDER: "Je kan elke techniek in twee richtingen gebruiken. Je kan mensen opgieten met wijn, of net op water en brood zetten. Het hangt er maar vanaf wat je wil bereiken. Een Verhofstadt liet bijvoorbeeld vaak eten en drinken aanvoeren. Want dat zorgt voor een iets aangenamere sfeer, en mat tegenstanders die zich laten verleiden tot drinken ook af. Je wordt soepeler, misschien minder streng, minder geconcentreerd. Dat zijn allemaal dingen die je kan gebruiken."

VANSEVENANT: "Jean-Luc Dehaene koos de andere aanpak: hij zette de onderhandelaars op water en brood, om te zorgen dat ze van de honger sneller tot inschikkelijkheid zouden komen. Magda Aelvoet (Agalev) bracht tijdens de onderhandelingen over het Sint-Michielsakkoord in 1993 zelfs regelmatig haar eigen boterhammetjes mee, om het toch maar vol te kunnen houden tijdens zo'n uitputtingsslag. Wat een contrast met Guy Verhofstadt, die een Italiaanse kokkin inschakelde om de onderhandelaars te verwennen met lekker eten. Daarom waren de liberalen later ook zo gefrustreerd over de onderhandelingen met Yves Leterme (CD&V) in 2007: als er dan eens iets te eten was, was het doorgaans een koud schoteltje. 'Die CD&V'ers hebben geen verstand van goed eten,' klonk het dan."

DE VADDER: "Jo Vandeurzen (CD&V) is toen eens wanhopig op zoek moeten gaan naar eten in het parlement. Niemand had er rekening mee gehouden dat de gesprekken zo laat zouden uitlopen, en men is dan de borrelnootjes beginnen leegeten. Tot men uiteindelijk wat halfbakken oude broodjes vond."

VANSEVENANT: "Karel De Gucht en Patrick Dewael dronken dan weer graag een whisky'tje. Dan raakten ze zo opgewonden dat ze Joëlle Milquet (CDH) zwaar beledigden. Omdat je met haar nooit klaar was: zelfs over een tekst die al afgesproken was, kon ze de volgende dag nog beginnen discussiëren. Dat waren ze beu, en dan gaven ze haar de volle lading."

DE VADDER: "Roepen, schreeuwen, weglopen van de vergadertafel: dat zijn klassieke onderhandelingsrecepten. Vaak is het een vorm van blufpoker."

GUI POLSPOEL: "Vooral André Cools (PS, red.) was daar straf in. Dat was een erg knap politicus en een bijzonder warme man, maar hij stond ook bekend om zijn woedeaanvallen. Hij zei altijd wat er op zijn lever lag, en daarbij kon hij behoorlijk bulderen. Iemand als Wilfried Martens (CD&V) was dat helemaal niet gewoon. Maar bij Cools was dat vaak om zijn tegenstanders te imponeren. En je zou het hem niet nageven, maar ook Willy Claes (SP.A, red.) kon dat. Zelfs Elio Di Rupo: hij doet het zelden, maar als het gebeurt, maakt het indruk. Dan weet iedereen ook meteen dat ze te ver gegaan zijn."

VANSEVENANT: "Bij de vorming van Verhofstadt II waren de socialisten zo gegroeid dat het plots moeizamer ging, omdat de socialisten ook meer gewicht en bevoegdheden opeisten in de regering. De liberalen lagen dwars, en op die manier heeft Karel De Gucht Elio Di Rupo eens zo kwaad gekregen dat Di Rupo tegen een deur stampte. Hij zich miskend door de liberalen."

DE VADDER: "Di Rupo heeft toen terstond de onderhandelingen verlaten. Ik zat op dat moment met een aantal andere journalisten in het nabijgelegen Warandepark, toen we plots om 3u 's nachts Di Rupo nietsvermoedend zagen passeren op weg naar zijn chauffeur. Pas een dag later zijn we te weten gekomen dat dat eigenlijk een politiek belangrijk feit was - maar op dat moment heeft niemand de reflex gemaakt om daar een beeld van te maken. Di Rupo is toen drie dagen lang van de aardbol verdwenen - niemand vond de man nog terug. Achteraf bleek dat hij ondergedoken was bij een vriend."

VANSEVENANT: "Soms waren het ook meer luchtige vormen van intimidatie. Toen Agalev en Ecolo tijdens de vorming van de paars-groene regering-Verhofstadt I maar bleven doordrammen over energie, stond Didier Reynders (MR) op van de onderhandelingstafel, ging hij naar de lichtschakelaar, en zette die doodleuk af. Want de groenen wilden toch meteen energie besparen? Zo gaf hij aan dat hij het allemaal maar zever vond. En de groenen stonden met hun mond vol tanden."

 3. Zoek de juiste locatie 

DE VADDER: "Vandaag vinden de meeste onderhandelingen plaats in de Senaat, maar Jean-Luc Dehaene trok zich voor belangrijke onderhandelingen altijd terug in kastelen. In de periode voordien, onder Wilfried Martens, werden heel veel discussies op straat uitgevochten. Politici legden straffe verklaringen af, nog voor de onderhandelingen waren begonnen, wat het hele proces natuurlijk hypothekeerde. Dehaenes oplossing was simpel: iedereen sloot zich op in Hertoginnedal, en niemand draaide zijn venstertje open bij het binnenrijden van het kasteel."

POLSPOEL: "Dikwijls speelt men ook verstoppertje met journalisten. Als het erop aankomt om onder de partijvoorzitters de laatste scherpe kantjes eraf te vijlen, wil men geen pottenkijkers. Vooral in de periode-Martens probeerde men dan te verkassen naar een of ander kasteel of een achterkamertje van een restaurant. Wij maakten dan afspraken: elke tv-ploeg volgde een politicus. Maar dan merkt zo'n politicus al gauw dat je hen volgt, en proberen ze je af te schudden, of ze sturen andere auto's vooruit om je af te leiden. Op den duur wordt dat een kat-en-muisspel."

VAN DEN BOGAERT: "Ook in 2007 kwam het nog voor, bij de vorming van de regering-Leterme. De onderhandelaars zaten samen in Hertoginnedal, maar we wisten dat ze nadien op een geheime locatie wilden verder vergaderen. Toen Didier Reynders buiten kwam, heeft een ploeg van VTM hem achtervolgd. Dat begon discreet, maar na verloop van tijd had Reynders dat door, en begon zijn chauffeur te racen door de straten van Brussel. De chique Mercedes van Reynders op de vlucht voor journalisten: prachtige televisie."

   "Ondertussen was een ploeg van de Franstalige zender RTL erin geslaagd Joëlle Milquet te blijven volgen. Tot die terug naar de Wetstraat reed, haar auto parkeerde aan de ingang van de Kamer, en dwars door het parlement liep naar de parking aan de achterkant van het gebouw, waar ze werd opgewacht door een andere auto. Net een achtervolgingsscène in een film. U ziet: onze politici zijn best goed in zich verstoppen. Maar wij zijn ook niet zo slecht in het zoeken." (lacht)

 4. Beperk de lekken 

VAN DEN BOGAERT: "In deze formatie lekt er voorlopig weinig uit. Dat is in principe een goed teken. Want zodra men begint te lekken, gaat het fout. Discretie is ontzettend belangrijk als een politicus succes wil boeken. Bij de onderhandelingen onder Yves Leterme werd constant van aan de onderhandelingstafel ge-sms't met journalisten. Dat kon gewoon niet goed gaan op die manier. Maar vraag me niet van wie ik dan SMS'en kreeg - het zou niet slim zijn als ik daar nu over spreek. Wij moeten ook onze informatie hebben, hé." (lacht)

VANSEVENANT: "Vooral de liberale kopstukken maakten daar gretig gebruik van. 'Het is hier een warboel', 'Leterme kan geen vergaderingen leiden', 'dit lijkt nergens op'… Dat was dramatisch voor iemand van het kaliber van Leterme. Maar dat geeft aan wat de sfeer is. Als het echt goed gaat, lost niemand iets."

POLSPOEL: "In de tijd van Martens en Dehaene wisten journalisten ook niet zo veel. Nu zijn politici veel loslippiger. De komst van de GSM heeft daar een belangrijke rol in gespeeld, want vroeger was dat allemaal niet zo evident. Maar met die SMS'en moet je natuurlijk altijd opletten, want dat is vaak een vorm van framing. Een politicus lekt niets om je een plezier te doen, maar omdat het voor hem functioneel is. Omdat hij zo de onderhandeling in een bepaalde richting kan leiden onder publieke druk, of om iemand anders te treffen. Op dat moment ben je een instrument."

DE VADDER: "Spinnen per SMS is een beproefde techniek geworden. Wanneer tijdens de onderhandelingen een punt op tafel komt dat politicus X niet bevalt, lekt hij dat naar journalisten. Zeker radiojournalisten zijn daarbij dankbaar: die moeten zelfs middenin de nacht radiobulletins maken. Als zoiets dan het nieuws haalt, regent het meteen nieuwe SMS'en van andere politici aan de onderhandelingstafel, waarbij ze de woorden van de eerste proberen te ontkrachten."

VAN DEN BOGAERT: "Guy Verhofstadt had zo zijn eigen manier om loslippigheid tegen te gaan. Hij gaf na elke vergadering een persconferentie in een lokaaltje aan de overkant van de straat. Erg slim, want het gaf de andere onderhandelaars de kans om geruisloos weg te glippen. Alle camera's stonden toch op Verhofstadt gericht. En voor hem was de publiciteit natuurlijk ook mooi meegenomen."

   "Ook Johan Van De Lanotte had een interessante techniek: toen hij koninklijk bemiddelaar was, deelde hij verschillende versies van zijn nota's uit aan de onderhandelaars, waarbij een deel van de informatie altijd verschilde. Als dat in de pers zou verschijnen, zou hij meteen weten uit welke hoek het lek kwam. Een ideale manier om zichzelf te beschermen, want niemand wou ontmaskerd worden als diegene die gelekt had."

 5. Van je vrienden moet je 't hebben 

VANSEVENANT: "Om onderhandelingen vlot te laten verlopen, zijn goeie contacten belangrijk. De paars-groene regering van Verhofstadt stond de avond van de verkiezingen al zo goed als in de steigers, omdat Jos Ghysels (Agalev), Steve Stevaert (SP.A) en Guy Verhofstadt hun kans roken. De liberale en socialistische kopstukken hadden al op voorhand met elkaar gepraat, en wilden de christendemocraten buitenspel zetten. Dus die coalitie stond in de sterren geschreven. En aangezien zij toen - vlak na de dioxiniecrisis - een goed resultaat boekten, konden ze eraan beginnen."

POLSPOEL: "Goeie contacten zijn cruciaal. Bij de generatie Martens-Dehaene-Verhofstadt kende iedereen mekaar door en door. Maar nu? Voor de onderhandelingen had Bart De Wever Benoit Lutgen, de nieuwe voorzitter van CDH, nog nooit ontmoet. Dan is het soms moeilijk om de reacties van de andere te interpreteren."

VANSEVENANT: "Niemand weet ook in welke mate Lutgen vastgeklonken is aan de PS. Iedereen vreest dat het CDH plots nog met de PS zal afkomen, net zoals Joelle Milquet er in 2007 alles aan deed om de PS aan boord te krijgen."

DE VADDER: "Het maakte 2007 met voorsprong tot meest bewogen formatie. Die zat vol met verrassende wendingen. Leterme probeerde een oranje-blauwe formatie op te zetten met CD&V, CDH, MR en Open VLD, maar dat wou maar niet lukken. Hij is dan tot twee keer toe zijn ontslag gaan indienen bij de koning om de andere partijen onder druk te zetten, terwijl Joelle Milquet zich ontpopte tot Madame Non, Didier Reynders diep ontgoocheld raakte omdat zijn verkiezingsoverwinning in het water viel… Uiteindelijk moest Guy Verhofstadt nog de meubelen komen redden met een interimregering waar hij de PS mee in het bad trok. Om dan drie maanden later plaats te ruimen voor Leterme zelf, die het op zijn beurt amper negen maanden uit hield. Alles zat daarin. Dat was pure Shakespeare. "

VANSEVENANT: "Toen zag je die relaties in een kwestie van uren verslechteren. Op een avond hadden Ivan De Vadder en ik de Wetstraat al verlaten, omdat we geen nieuws meer verwachtten van de onderhandelaars. Tot Yves Leterme sms'te dat hij nog een ultieme poging zou doen. Je zag dat hij er goeie hoop in had. Maar rond een uur of vier 's ochtends liet Leterme weten dat Milquet niet zou plooien. Dat was vrij dramatisch. Leterme had nochtans 800.000 voorkeursstemmen gehaald, maar daar had hij allesbehalve veel vrienden mee gemaakt. Zo zie je maar: je hebt vrienden nodig. Anders kan het gebeuren dat je wel de verkiezingen wint, maar de onderhandelingen verliest."

POLSPOEL: "Bij formaties is het altijd erg moeilijk om in te schatten wat nu eigenlijk het doel is. Probeert men echt een regering te vormen, of wil men vooral aantonen dat het zo niet gaat lukken? Het is maar zeer de vraag welke van de twee strategieën de onderhandelende partijen nu toepassen. Ik weet het eerlijk gezegd niet. En ik vrees dat niet alle partijen aan de onderhandelingstafel het zelf weten."